ปัญหาที่เจอบ่อย โจทย์กรด-เบสชอบให้คำนวณ pH, pOH หรือถามทิศทางการเลื่อนสมดุล นักเรียนมักรีบเข้าสูตร log แล้วติดเครื่องหมายผิด หรือลืมว่าสารใดเป็นกรดแก่/อ่อน เบสแก่/อ่อน ทำให้คำตอบคลาดเคลื่อนและเสียเวลากับข้อที่ตอบได้ด้วยการประมาณ
วิธีทำ
- ระบุชนิดสารก่อน: กรดแก่ (HCl, H₂SO₄, HNO₃) แตกตัวเต็มที่, กรดอ่อน (CH₃COOH) แตกตัวบางส่วน, เบสแก่ (NaOH, KOH), เบสอ่อน (NH₃)
- เขียนสมดุลการแตกตัว และระบุว่าอะไรเป็นตัวให้ H⁺ / รับ H⁺
- ประมาณค่า pH ด้วยหลักการ:
- กรดแก่ ความเข้มข้น 0.1 M → pH ≈ 1; 0.01 M → pH ≈ 2 (pH = −log[H⁺])
- เบสแก่ 0.1 M → pOH ≈ 1 → pH ≈ 13
- กรดอ่อน ความเข้มข้นเท่ากันจะ pH สูงกว่ากรดแก่ (เป็นกรดอ่อนกว่า)
- ตัดช้อยส์ที่ค่า pH ผิดฝั่ง (โจทย์ให้กรด แต่ช้อยส์ pH > 7 คือผิด) และผิดขนาด (กรด 0.1 M ไม่มีทาง pH = 5)
- ถ้าถามทิศทางการเลื่อนสมดุล ให้ใช้หลัก Le Chatelier: เพิ่ม H⁺ → สมดุลเลื่อนไปฝั่งที่ใช้ H⁺
ตัวอย่าง โจทย์: สารละลาย HCl 0.001 M มี pH เท่าไร?
- HCl เป็นกรดแก่ แตกตัวเต็มที่ → [H⁺] = 0.001 = 10⁻³ M
- pH = −log(10⁻³) = 3
ช้อยส์: ก) pH 3 ข) pH 11 ค) pH 7 ง) pH 0.001 → ตัด ข (เป็นเบส) และ ง (ค่าต่ำกว่า 0 ไม่ได้สำหรับสารละลายเจือจาง) เหลือ ก กับ ค ให้เช็กว่ากรดเจือจางแต่ยังเป็นกรด → pH 3 ถูกต้อง
หมายเหตุ: ตัวเลข pH ที่คำนวณได้เป็น "การประมาณ" เพื่อคัดช้อยส์ ถ้าข้อนั้นต้องการค่าละเอียด ให้คำนวณ log เต็มอีกครั้งก่อนตอบ
สรุปจำง่าย "กรดแก่ → pH ต่ำ, เบสแก่ → pH สูง — ค่าผิดฝั่งตัดทิ้งทันที"