ปัญหาที่เจอบ่อย นักเรียนส่วนใหญ่เห็นตัวเลขในโจทย์แล้วรีบเอาเข้าสูตรคำนวณทันที จนลืมตรวจว่าสมการเคมีดุลหรือยัง เช่น โจทย์ให้ H₂ + O₂ → H₂O แล้วคำนวณโมลจากอัตราส่วน 1:1 ทั้งที่สมการจริงต้องเป็น 2:2:2 หรือ 2:1:2 ผลลัพธ์ที่ได้จึงเพี้ยนไปครึ่งหนึ่งเสมอในข้อสอบแบบเติมคำ แต่ถ้าเป็นข้อสอบช้อยส์ก็จะโดนกับดักทุกตัวเลือกที่ตั้งใจสร้างมา
วิธีทำ
- อ่านโจทย์แล้วเขียนสมการเคมีทั้งหมดออกมาเป็นตัวอักษรก่อน ยังไม่ต้องสนใจตัวเลขใดๆ
- ดุลสมการให้ครบทุกธาตุ (ธาตุที่ปรากฏครั้งเดียวในแต่ละฝั่งควรดุลก่อน)
- นำสัมประสิทธิ์ที่ดุลได้มาเขียนเป็นอัตราส่วนโมล (mole ratio) ไว้ข้างสมการ
- เปลี่ยนหน่วยที่โจทย์ให้ทั้งหมดเป็นโมลก่อน (กรัม/มวลโมเลกุล หรือ M×V ถ้าเป็นสารละลาย)
- ใช้ mole ratio เทียบบัญญัติไตรยางศ์หาจำนวนโมลของสารที่โจทย์ถาม
- แปลงโมลกลับเป็นหน่วยที่โจทย์ต้องการ (กรัม / โมลาร์ / ลิตร) แล้วตรวจทศนิยมและหน่วย
ตัวอย่าง โจทย์: เผาไหม้มีเทน 16 กรัม (CH₄ มวลโมเลกุล 16) ต้องใช้ออกซิเจนกี่กรัม? ขั้นแรก เขียนสมการ: CH₄ + O₂ → CO₂ + H₂O ยังไม่ดุล จากนั้นดุล: CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O → mole ratio CH₄:O₂ = 1:2 เปลี่ยนหน่วย: 16 g CH₄ ÷ 16 g/mol = 1 mol CH₄ เทียบอัตราส่วน: 1 mol CH₄ ต้องใช้ O₂ = 2 mol → 2 × 32 = 64 กรัม
สรุปจำง่าย "สมการก่อน ตัวเลขทีหลัง" — ดูสัมประสิทธิ์ให้เป็น ไม่งั้นโมลเพี้ยนครึ่งเดียวทั้งข้อ