สูตรพกพา 'ตัวออกซิไดซ์-ตัวรีดิวซ์' — เทคนิคจำคู่รีดอกซ์ด้วยวงเล็บตีคู่

ปัญหาที่เจอบ่อย

นักเรียนสับสนว่าใครเป็นตัวรีดิวซ์ (reducing agent) ใครเป็นตัวออกซิไดซ์ (oxidizing agent) และมักจำผิดว่า oxidation คือได้ e⁻ หรือเสีย e⁻ ทำให้วิเคราะห์ปฏิกิริยาผิดหมดทั้งข้อ

วิธีทำ

1. ใช้ตัวช่วยจำ OIL RIG: Oxidation Is Loss (เสีย e⁻), Reduction Is Gain (ได้ e⁻)
2. ใช้ LEO GER: Lose Electron Oxidation, Gain Electron Reduction
3. เขียน oxidation state (เลขออกซิเดชัน) ของธาตุทุกตัวในปฏิกิริยา โดยใช้กฎ:

• ธาตุอิสระ = 0
• H = +1 (ยกเว้นสารประกอบโลหะ = –1)
• O = –2 (ยกเว้นเปอร์ออกไซด์ = –1)
• ผลรวม oxidation state ในสารประกอบ = 0, ในไอออน = ประจุ

1. ดูว่าธาตุใดมี oxidation state เพิ่มขึ้น → ถูกออกซิไดซ์ (เป็นตัวรีดิวซ์)

ธาตุใดมี oxidation state ลดลง → ถูกรีดิวซ์ (เป็นตัวออกซิไดซ์)

1. จับคู่: ตัวรีดิวซ์ = ทำให้ตัวอื่นถูกรีดิวซ์, ตัวออกซิไดซ์ = ทำให้ตัวอื่นถูกออกซิไดซ์

ตัวอย่าง

ปฏิกิริยา: Zn(s) + CuSO₄(aq) → ZnSO₄(aq) + Cu(s)

หา oxidation state:

• Zn: 0 → +2 (เพิ่มขึ้น = ถูกออกซิไดซ์ = ตัวรีดิวซ์)
• Cu: +2 → 0 (ลดลง = ถูกรีดิวซ์ = ตัวออกซิไดซ์)

ดังนั้น Zn เป็นตัวรีดิวซ์, Cu²⁺ เป็นตัวออกซิไดซ์

สรุปจำง่าย "OXidation = เพิ่มเลข (Loss e⁻), REDuction = ลดเลข (Gain e⁻) — ตัวรีดิวซ์ทำให้คนอื่นรีดิวซ์ ตัวออกซิไดซ์ทำให้คนอื่นออกซิไดซ์"