ปัญหาที่เจอบ่อย ข้อสอบเศรษฐศาสตร์เบื้องต้นมักให้สถานการณ์สมมติแล้วถามว่า 'เศรษฐกิจแบบใด' เช่น 'รัฐเป็นเจ้าของโรงงานทั้งหมดและกำหนดราคาสินค้า' ผู้เรียนที่ท่องนิยามแบบท่องจำจะจำสับสนระหว่างเศรษฐกิจแบบวางแผนกับแบบผสม เพราะทั้งสองแบบมีรัฐเข้ามาเกี่ยวข้อง จึงตอบผิดเมื่อโจทย์เล่าเป็นสถานการณ์
วิธีทำ
- เมื่อเจอคำถามเรื่องระบบเศรษฐกิจ ให้ตั้งคำถามเช็ค 3 ข้อในใจ โดยใช้ตัวย่อ 'จตท' (เจ้าของ-ตัดสินใจ-ได้กำไร):
- คำถามที่ 1 ใครเป็นเจ้าของปัจจัยการผลิต (ที่ดิน โรงงาน เครื่องจักร)? — รัฐหรือเอกชน
- คำถามที่ 2 ใครเป็นผู้ตัดสินใจว่าจะผลิตอะไร จำนวนเท่าไร ราคาเท่าไร? — กลไกราคาตลาดหรือหน่วยงานรัฐ
- คำถามที่ 3 ใครได้รับกำไร/ผลประโยชน์จากการผลิตนั้น? — ผู้ประกอบการเอกชนหรือรัฐนำไปแจกจ่าย
- จับคู่คำตอบกับระบบ: รัฐเป็นเจ้าของ+รัฐตัดสินใจ+รัฐแจกจ่าย = เศรษฐกิจแบบวางแผน (สังคมนิยม) / เอกชนเป็นเจ้าของ+ตลาดตัดสินใจ+เอกชนได้กำไร = เศรษฐกิจแบบตลาด (ทุนนิยม) / มีทั้งสองผสมกัน = เศรษฐกิจแบบผสม
ตัวอย่าง ข้อสอบจำลอง: 'ประเทศ X อนุญาตให้เอกชนเป็นเจ้าของโรงงานตัดเย็บเสื้อผ้า แต่รัฐกำหนดเพดานราคาสินค้าอุปโภคบริโภคขั้นพื้นฐาน ประเทศนี้เข้าข่ายเศรษฐกิจแบบใด?' - ก. เศรษฐกิจแบบตลาดล้วน - ข. เศรษฐกิจแบบวางแผนล้วน - ค. เศรษฐกิจแบบผสม - ง. เศรษฐกิจแบบพอเพียง ตอบ ค เพราะเอกชนเป็นเจ้าของ (ตอบคำถามข้อ 1 แบบตลาด) แต่รัฐเข้ามาควบคุมราคา (ตอบคำถามข้อ 2 แบบรัฐ) — จึงเป็นการผสมระหว่างกลไกตลาดและการแทรกแซงของรัฐ
สรุปจำง่าย จำ 'จตท': เจ้าของ-ตัดสินใจ-ได้กำไร → เอกชนทั้งหมด = ตลาด, รัฐทั้งหมด = วางแผน, ปนกัน = ผสม → ตอบได้ใน 30 วินาทีโดยไม่ต้องท่องนิยาม